19. Maj 2011

“sandžak” – Prvi podaci o postojanju Jevreja u Novom Pazaru potječu iz 1776. godine. Prvi popis novopazarskih Jevreja napravio je putopisac Andre Šomat. On navodi da 1807. godine u ovom gradu ima oko stotinu Jevreja. Putopisac Ruso piše da je 1866. u Novom Pazaru bilo oko dvije stotine Jevreja. 1896. godine ih je registrirano 156 – 73 muških i 83 ženskih lica.

Jevreji su se pretežno naseljivali u velikim trgovačkim centrima, pa tako i u Novom Pazaru. Kada su dubrovački trgovci napustili Novi Pazar, njihovo mjesto u privrednom životu naslijedili su Jevreji.

Novopazarski Jevreji su Sefardi. U ove krajeve su došli iz Sarajeva. Sve do Prvog svjetskog rata govorili su španjolski sa akcentom sarajevskih Jevreja. Inače, njihov maternji jezik je ladino.

Najbogatiji Jevrej Novog Pazara i okoline bio je Samuel Konforti zvani Sumbuliko. Pored trgovačkih poslova, bio je i bankar. Osnivač je Novopazarske banke, u narodu poznatije kao Jevrejska banka. Njegova kuća nalazila se u ulici Svetozara Markovića br. 4. Pored njegove kuće nalazila se Sinagoga koja je bila centar religioznog, obrazovnog i društvenog života Jevreja. Izgrađena je u toku mandata predsjednika Jevrejske općine Heskije Bahara – Čelebona.

Uporedo s izgradnjom sinagoge u Novom Pazaru, podignuta je i ćuprija na rijeci Raški. Ona je povezivala centar s Podhamamom, gdje je živio najveći broj jevrejskih porodica. Ćuprija je bila u neposrednoj blizini Sinagoge, te su je i nazivali jevrejska, jehudijska ili čifutska ćuprija.

Za vrijeme okupacije, njemačka policija je pretresla sve jevrejske službene prostorije. Prvo su demolirali sinagogu, zatim izbacili matične knjige rođenih, vjenčanih i umrlih, cjelokupnu arhivu Jevrejske općine. Sve su to spalili i bacili u Rašku. Namještaj su prenijeli u svoje prostorije.

Ukrasi na jevrejskim grobljima.

Za vrijeme rata, organi albanske vlasti su u sinagogi smjestili izbjeglice iz Bosne. Početkom novembra 1944. godine, saveznička avijacija je tri puta bombardirala Novi Pazar. Tada je znatno oštećena sinagoga. Poslije oslobođenja, sinagogu i zgradu Jevrejske općine koristio je Sekretarijat za unutrašnje poslove Sreskog narodnog odbora deževskog sreza. Kasnije je ugostiteljsko preduzeće ,,Lipa“ ove prostorije koristilo za zgradu gradskog vešeraja. 1979. godine, kada je Novi Pazar zadesila velika poplava, nestala je zgrada sinagoge.

Danas na Jevreje podsjeća samo Jevrejsko groblje u Potoku. S južne strane ulice Donji Aleksinac, groblje je ograđeno debelim kamenim zidom s dvokrilnim ulaznim vratima. S ostalih strana, debljim tarabama i bodljikavom žicom. S desne strane od ulaza bila su postavljena četiri stola s daščanim klupama. Na ovom groblju su sahranjivani Jevreji iz svih mjesta koji su pripadali Jevrejskoj općina Novi Pazar. Na jednom dijelu groblja postoji zauzeće dijela grobljanske parcele s dvije-tri kuće, kao i pomijeranje ograde u korist okolnih kuća, tako da ono polahko nestaje.

Kada je Drugi svjetski rat počeo, novopazarski Jevreji su se osjećali ugroženima. Pred aprilski napad na Jugoslaviju, već su počeli sklanjati vrjednije stvari kod komšija i ortaka, ili ih zakopavati po dvorištima i drugim skrovitim mjestima. Zlato nisu nikom povjeravali, već su ga negdje sakrili. Jedan dio su Nijemci otkopali nedaleko od Sinagoge i odnijeli.

Krajem aprila 1941. godine, Ortskomanda u Novom Pazaru izdaje naredbu o ograničavanju kretanja Jevreja od 6-18 h (za ostale do 21 čas). Određene su i ulice kojima su se Jevreji mogli kretati. Svako udaljavanje iz grada bez dozvole Ortskomande bilo im je zabranjeno. Za njih su bile određene i posebne prodavnice. Za otkup namirnica dati su im bonovi kojima se ograničavalo snabdijevanje.

Nijemci su u Novom Pazaru zatekli 240 Jevreja. Maltretiranje Jevreja otpočelo je odmah po njihovom ulasku u grad. Oni su još prvih dana počeli uzimati jevrejske zgrade, pokućstvo i druge vrijednosti. Svi novopazarski Jevreji i njihove radnje u Novom Pazaru bili su na vrijeme registrirani. Po odluci Ortskomande, svaki Jevrej je morao nositi žutu traku sa šestokrakom zvijezdom i natpisom Jude na lijevoj ruci. Za Jevreje je ovo bio veliki udar. S njima se više niko nije smio viđati na javnim mjestima. Svaki njihov pokret bio je praćen, svaki njihov razgovor registriran. Sve je ovo bio uvod u sistematičnu torturu nad Jevrejima. U stvari, početak potpune likvidacije Jevreja.

Jevrejsko groblje u naselju Potok u Novom Pazaru.

Negdje krajem marta 1942. godine, na jevrejski praznik Purim, Nijemci su za nepuna tri sahata pozatvarali sve ovdašnje Jevreje. Toga dana su dotjerali i Jevreje iz Duge Poljane, njih deset, i priključili ih novopazarskim zatvorenicima.

Njemački policajci su protjerali i u gradsku tvrđavu zatvorili 230 izbezumljenih i prestravljenih Jevreja. Tamo su ih držali puna tri dana. Četvrtog dana su ih izveli pred Kasarnu i formirali kolonu. Po sjećanju savremenika, bio je to dan užasa i patnji. Na čudno zapomaganje i lelek ove preplašene i izmučene mase, na tužne žalopojke žena, na krike novorođenčeta koje je tog jutra ugledalo svijet – okupio se narod iz čaršije. Obliveni znojem, policajci, s pripremljenim pištoljima i pendrecima, optrčavali su oko duge kolone koja se kretala glavnom ulicom. Nisu dozvoljavali nikakav kontakt s uhapšenicima. U službi ove divljačke hajke, mogle su se čuti riječi gnjeva na njemačkom i plačom isprekidane rečenice uplakane Jevrejke: “Pa, ljudi, vidite li šta rade od nas!?”

Pošto su Jevreji protjerani iz Novog Pazara, sva njihova imovina je propala. Najdragocjenijih stvari dočepali su se Nijemci i njihovi saradnici. Jedan dio jevrejske ostavštine iskoristili su ljudi kojima je bila povjerena na čuvanje.

Autor: Semir Gicić

Sandžak PRESS pratite putem Facebook | Twitter | Android| iPhone



Stavovi iznešeni u ovom tekstu su autorovi i moguće je da isti ne predstavljaju stavove naše redakcije.
Komentari su vlastita mišljenja autora i redakcija zadržava pravo brisanja vulgarnih i uvredljivih komentara.

OSTAVI ODGOVOR

No more articles